Jenaplan
Wat is onderwijs op een Jenaplan school?
In Nederland zijn 212 jenaplanscholen die zijn aangesloten bij de Nederlandse Jenaplanvereniging (NJPV) met ongeveer 45.000 kinderen. De meeste daarvan zijn basisscholen, maar er horen ook vier scholen voor voortgezet onderwijs bij. De scholen die aangesloten zijn bij NJPV hebben allen de basisprincipes Jenaplan (Both, 1997) aanvaard als kader voor ontwikkeling van hun school en deze in hun schoolplan opgenomen. Hiernaast zijn er ook scholen die zich presenteren als jenaplanschool maar geen NJPV - lid zijn, terwijl er ook door het Jenaplan geïnspireerde scholen zijn die zich toch niet zo noemen.
Peter Petersen
De grondlegger van het Jenaplanonderwijs is de Duitse pedagoog Peter Petersen (1884-1952). Peter Petersen werd in 1884 geboren in een boerengezin in een dorp in Duitsland aan de Duits-Deense grens. In 1923 werd Peter Petersen hoogleraar in de opvoedkunde. Hij kreeg daarbij de leiding van het pedagogisch seminarie en van de universitaire oefenschool in het Oostduitse Jena. Op verzoek van ouders uit de stad Jena en omgeving heeft Peter Petersen een universitaire oefenschool ingericht naar zijn vernieuwingsinzichten. Van 1923 tot 1950 is Petersen in de Duitse stad Jena actief geweest en vanaf 1928 werkte zijn vrouw Else Petersen met hem samen. De laatste jaren van zijn leven zijn bijzonder bitter geweest: zijn levenswerk in Jena, een stad in de voormalige Duitse Demo-cratische Republiek werd systematisch afgebroken. Een jaar voor zijn dood in 1952 werd de universiteitsschool van Jena gesloten, omdat de politieke leiders vonden dat deze school politiek gezien een zeer gevaarlijk overblijfsel vormde van de Weimar-republiek.
Reformpedagogiek
De basis van het Jenaplanonderwijs is de reformpedagogiek. Deze nieuwe-schoolbeweging' (‘La ligue Internationale pour l'Education Nouvelle') ontstond in 1921 uit onvrede over het 19e eeuwse schoolsysteem, waarbij de inperking van individuele vrijheid leidde tot strakke discipline en regels. Deze beweging die is opgericht door de Engelse pedagoog Beatrice Ensor (1885-1974) en de Zwitserse pedagoog Adolphe Ferriere (1879-1960), werd ook wel de reformpedagogiek genoemd, omdat het ging om hervorming van de school. In 1927 sloot Peter Petersen zich aan bij deze beweging door het vierde congres in Locarno bij te wonen en als een van de sprekers een uiteenzetting te geven over de inrichting en werkwijze van zijn aan de Landsuniversiteit van Jena verbonden school (Broersma & Velthausz, 2008). Zo ontstond de naam: Jenaplan...
Jenaplan als open model
Er is een tijd geweest dat er, enigszins gekscherend, onderscheid gemaakt werd tussen Jena-van-plan-scholen en Jenaplanscholen. De eerste moesten het nog worden en de laatste waren het al. Het onderscheid is verdwenen, want we gaan ervan uit dat alle scholen die zich Jenaplanschool noemen het Jenaplanconcept - zoals uitgewerkt in de basisprincipes - als uitgangspunt voor hun schoolontwikkeling nemen: ze zijn het al (zijn er op aan te spreken) en ze zijn er nog niet. Het laatste van de basisprincipes Jenaplan luidt niet voor niets: In de school worden verandering en verbetering gezien als een nooit eindigend proces. Dit proces wordt gestuurd door een consequente wisselwerking tussen doen en denken. Dat geldt voor scholen die pas als Jenaplanschool beginnen, maar evengoed voor scholen die daar al tientallen jaren mee bezig zijn. Er zijn oude Jenaplanscholen die vastlopen in organisatie-
vormen die destijds bruikbaar waren, maar die nu overleefd zijn. De tijd staat n.l. niet stil: kinderen van nu zijn anders dan die van dertig jaar geleden, de samenleving verandert snel en ook onderwijskundige inzichten evolueren.
Niet alle veranderingen zijn verbeteringen, je hoeft je niet zomaar te laten meedrijven met alle veranderingen en de laatste modes. Maar de Jenaplanbeweging moet ook openstaan voor maatschappelijke en culturele veranderingen en voor nieuwe ontwikkelingen op het terrein van de opvoedings- en onderwijs-
wetenschappen. Ontwikkelingen die overigens vaak minder nieuw zijn dan soms wordt gesuggereerd. Zo is bijvoorbeeld coöperatief leren voor Jenaplanscholen niet nieuw: er vindt veel onderlinge hulp plaats en er wordt heel wat samengewerkt. Tegelijkertijd worden er terecht nieuwe vragen gesteld: In hoeverre is het echt samen-werken? Worden kinderen geïnstrueerd in samenwerken en helpen? Triomfalisme - zie je wel, hebben we altijd al gezegd - is niet zo'n vruchtbare houding, hoe verleidelijk die soms ook is.
Ideaal en werkelijkheid
Dat je idealen hebt is een goede zaak. Daarbij hoort ook het streven naar een samenleving waarin mensen als persoon tot hun recht komen en respectvol en zorgvuldig wordt omgegaan met de natuur. De werkelijkheid is echter weerbarstig. Hoe ga je om metde spanning tussen ideaal en werkelijkheid? Je kunt je zo principieel opstellen dat je wel gelijk hebt, vanuit je ideaal gezien, maar geen gelijk krijgt. Soms kan dat nodig zijn, maar meestal is het niet zo vruchtbaar. Je kunt ook het compromis tot de hoogste wijsheid verheffen. Dan is de spanning eruit. Je kunt, cynisch, alle idealen overboord zetten. Je kunt ook keer op keer kansen proberen te zien in de situatie, mogelijkheden benutten, behoedzaam opereren en toch het ideaal in het oog houden. Zo blijft de spanning erin.
De omgeving van de Jenaplanscholen is, vergeleken bij dertig jaar geleden, toen de Jenaplanbeweging in ons land begon, sterk veranderd. We leven in een uiterst dynamische samenleving.
Maatschappelijke invloeden
Daarnaastzijn maatschappelijk-culturele ontwikkelingen van invloed op opvoeding en onderwijs. De school ligt niet op een geïsoleerd eiland. Daarbij blijf je als school, in samenspraak met de ouders, verantwoordelijk voor wat je actief binnenhaalt, binnenlaat, accentueert, met kinderen kritisch onderzoekt, voorzover je kunt negeert of bestrijdt, in het algemeen hoe je met maatschappelijke invloeden omgaat (zie basisprincipes 6 t/m 10). Basisprincipe 11 luidt immers: De school is een relatief autonome, coöperatieve organisatie van betrokkenen. Ze wordt door de maatschappij beïnvloed en heeft er ook zelf invloed op.
Jenaplanbronnen
De zeehonden vieren carnaval
proefjes schijf van 5
Schoolgruiten in de zeehondenklas